Srebrny Olkusz
Historia i tradycja

Fascynujący wirtualny spacer po Olkuszu rozpoczęliśmy w dwujęzycznym wprowadzeniu zawierającym podstawowe informacje o tym miejscu. Teraz zapraszam na dalszy spacer po mieście, które jest bogate w tradycję i historię. Przejdźmy przez malownicze uliczki, które ukazują urok dawnej architektury i przywołują ducha przeszłości. W tym magicznym mieście można znaleźć wiele zabytków, takich jak zabytkowe kościoły, ratusz i budynki oraz liczne muzea, które świadczą o atrakcyjności miasta.

Olkusz dzisiaj

Dzisiejszy Olkusz to malownicze miasto, które zachowało swoje historyczne dziedzictwo, jednocześnie dynamicznie rozwijając się jako ośrodek miejski. Ma nieco mniej niż 40.000 mieszkańców i jest ważnym centrum administracyjnym, handlowym i usługowym w regionie. Olkusz jest siedzibą powiatu olkuskiego i gminy Olkusz. Miasto oferuje wiele atrakcji dla mieszkańców i turystów, takich jak parki, zabytki, restauracje, kawiarnie i sklepy. Znajduje się tutaj wiele instytucji kulturalnych i edukacyjnych, w tym muzea, które prezentuje historię regionu oraz bogatą tradycję związaną z górnictwem i metalurgią. Olkusz jest także znany ze swojego aktywnego życia kulturalnego, organizując różnorodne wydarzenia, festiwale, koncerty i wystawy przez cały rok. Miasto jest otoczone malowniczym krajobrazem Jury Krakowsko-Częstochowskiej, co czyni je atrakcyjnym miejscem dla miłośników turystyki pieszej, rowerowej i wspinaczki. Niedawno odnowiony zamek w Rabsztynie położony jest na Szlaku Orlich Gniazd. Olkusz dba o rozwój infrastruktury sportowej i rekreacyjnej, oferując liczne boiska, korty tenisowe, siłownie i inne ośrodki sportowe. Miasto ma dobre połączenie komunikacyjne z rejonem.

Historia Olkusza

Olkusz, miasto położone w malowniczym regionie województwa małopolskiego, ma długą i fascynującą historię jako ważny ośrodek górniczy i metalurgiczny. Jego początki sięgają XII wieku, gdy rozwijała się tutaj osada wokół kopalni ołowiu i srebra. Od samego początku Olkusz był związany z wydobyciem tych cennych surowców. W średniowieczu, szczególnie w XIV wieku, Olkusz był jednym z najznakomitszych miast Małopolski i posiadał przywileje królewskie. Był również uważany za jedno z tzw. miast królewskich, które korzystały z prawa miejskiego niemieckiego. Prawo to zapewniało szczególne przywileje i swobody dla mieszkańców, regulowało sprawy handlowe, administracyjne i sądowe, a także umożliwiało samorząd miejski. Przez miasto przebiegał strategiczny szlak handlowy łączący Kraków z Wrocławiem. Kopalnie rud ołowiu i srebra, które działały w okolicy, były niezwykle ważne i cieszyły się dużym popytem w Europie. W XV wieku Olkusz był najbogatszym grodem w Polsce. Tutaj wydobywano srebro i ołów. Olkuszanie byli ponoć bogatsi niż mieszkańcy Krakowa. W okresie świetności miasta dzieci sypiały w srebrnych kołyskach, a do dobrego tonu należało podkuwanie butów zelówkami ze srebra. Oprócz kopalni, w Olkuszu działały jeszcze huta i papiernia. To właśnie na papierze z Olkusza spisano Akt Unii Lubelskiej, czyli jedną z najważniejszych umów w historii Polski - zawartą między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim, która wiązała oba państwa osobą jednego władcy. Tak powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów. W XVI wieku Olkusz rozwijał się jako znaczący ośrodek metalurgiczny i jednen z głównych dostawców ołowiu i srebra dla Polski. Gwarkowie olkuscy uzyskali specjalne przywileje, a ich działalność była uregulowana przez ustawę górniczą znaną jako "Statuta Montana Ilcussiensis", wydaną przez króla Jana Olbrachta w 1505 roku. Historia Olkusza nie była jednak pozbawiona trudności. W XVII wieku miasto wielokrotnie ucierpiało podczas potopu szwedzkiego, co skutkowało zniszczeniami i odbudową. W XIX wieku nastąpił rozwój przemysłu hutniczego, a Olkusz stał się ważnym ośrodkiem produkcji cynku. Po wojnie miasto szybko się odbudowało, a w latach 70. XX wieku powstały nowe zakłady przemysłowe i kopalnie rudy cynku. Ostatnią z nich Olkusz Pomorzany zamknięto dopiero w 2020 roku. Dzisiaj Olkusz zachwyca turystów swoją bogatą historią, zabytkami i malowniczym położeniem wśród Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Jest to miejsce, które łączy w sobie piękno przyrody i fascynującą przeszłość górniczą, przyciągając odwiedzających z całego świata.

Srebrny szlak gwarków olkuskich

Podczas spacerów ulicami Olkusza często napotykamy na postacie gwarków. W sumie jest osiemnaście takich miejsc, które tworzą swoisty szlak, nawiązujący do historii miasta. Każda postać jest inna i symbolizuje istotne momenty z dziejów Olkusza. Warto zadać sobie pytanie, kim tak naprawdę byli gwarkowie. Okazuje się, że podobnie jak górnicy, zajmowali się pracą w kopalni, jednak z tą różnicą, że byli współudziałowcami. Nazwa "gwarkowie" wywodzi się od niemieckiego słowa "der Gewerke", co oznaczało udziałowca na prawie górniczym. Gwarkowie byli zobowiązani oddawać królowi jedenastą część (olbrę) ołowiu i srebra, oraz płacić tzw. groszowy. W zamian król nadawał im prawa i przywileje. Według legendy olkuscy gwarkowie byli niezwykle bogaci. Ich bogactwo miało odzwierciedlenie w wspaniałych domach, srebrnych kołyskach dla dzieci i butach ze srebrnymi podkówkami. Praca gwarków była niezwykle ciężka. Pierwsze szyby miały kształt prostokątów lub kwadratów i były głębokie na 20 metrów. Boczne korytarze miały około 30 metrów długości. Gwarkowie zstępowali w dół za pomocą lin, a wydobywane kruszce transportowali do góry przy użyciu kołowrotów. Na początku wodę usuwano z kopalni ręcznie, za pomocą wiader i pomp napędzanych konnymi wyciągami. Później, poniżej poziomu wyrobisk, zaczęto budować sztolnie odwadniające, które odprowadzały wodę z podziemi. W XVI wieku w Olkuszu istniały takie sztolnie jak Czartoryska, Czajowska, Ostowicka, Ponikowska i Pilecka, których łączna długość korytarzy wynosiła ponad 30 kilometrów. "Srebrny szlak gwarków olkuskich" stanowi atrakcję zarówno dla mieszkańców, którzy podczas spaceru rodzinnego mogą przekazać swoim dzieciom historię miasta w interesujący sposób, jak i dla turystów odwiedzających Srebrne Miasto. Przy każdej z figur umieszczona jest tabliczka z informacją o historii miejsca, w którym znajduje się postać. Postacie gwarków tworzą ciekawy szlak, który można obecnie przejść, odnajdując na chodniku ponad 130 replik trojaków olkuskich, czyli monet z wizerunkiem króla Zygmunta III Wazy, które były wybijane w olkuskiej mennicy, oraz gwarków trzymających herb Olkusza. Ten szlak jest również elementem wpływającym na estetykę olkuskiej starówki i oferuje możliwość zwiedzania miasta w interesujący sposób. W kolejnych opisach zapoznamy się z ważniejszymi zabytkami i atrakcjami Olkusza.

Olkuski Rynek - historia i tradycja

Olkuski Rynek to idealne miejsce do rozpoczęcia zwiedzania miasta. Został wytyczony w 1299 roku podczas lokacji Olkusza i znajduje się w obrębie Starego Miasta. Jest to serce miasta, gdzie można najlepiej poczuć historię i tradycję Olkusza. Na Rynku znajdują się kolorowe kamienice, odrestaurowany ratusz, starostwo i kościół, które już samo w sobie są warte uwagi. Oprócz tego, istnieją inne obiekty, które zdecydowanie powinny znaleźć się na liście miejsc do zwiedzenia. Niedawno powstała tu multimedialna i nowoczesna ekspozycja "Podziemny Olkusz", która jest świetnym sposobem na zgłębienie historii miasta. W zabytkowej kamienicy znanej jako "Batorówka" mieści się Muzeum Regionalne PTTK. Zrekonstruowane fragmenty murów ratusza wraz z fontanną oraz wszechobecne figury gwarków dopełniają atmosferę tego miejsca. Urokliwa aura rynku sprawia bardzo pozytywne wrażenie i zachęca do dalszego spacerowania, zwłaszcza w słoneczne, jesienne dni. Czerwone dachówki kamienic i fragmenty ceglanych murów kontrastują z błękitem nieba, więc warto zatrzymać się na chwilę, aby podziwiać widoki, zwłaszcza z kawiarni na Rynku. Dominującym obiektem w okolicy rynku jest Bazylika św. Andrzeja, która jest zabytkowym gotyckim kościołem z bogatym wystrojem wnętrza. Warto również przejść w stronę zrekonstruowanej baszty z fragmentem średniowiecznego muru, który jest przykładem dawnych fortyfikacji miejskich. Obecnie w baszcie znajduje się niewielka ekspozycja i kawiarnia, które warto odwiedzić.

Muzeum Regionalne PTTK imienia Antoniego Minkiewicza

Muzeum Regionalne PTTK mieści się w zabytkowej kamienicy o nazwie "Batorówka" na Rynku w Olkuszu. Warto je odwiedzić, ponieważ pięknie opowiada o historii miasta i regionu. Wśród bogatych zbiorów znajdują się między innymi groty strzał z XV wieku oraz fragmenty drewnianych rur wodociągowych z XVI-XVII wieku. Można tu podziwiać włócznię Longobardów, która najprawdopodobniej pochodzi z okresu wędrówek ludów (V-VII wiek naszej ery). W tym jednym z najstarszych muzeów regionalnych w Polsce można zobaczyć miecz katowski z przełomu XIII i XIV wieku, którym według legendy ścięto głowy dwóm gwarkom olkuskim, którzy podkopali się pod kościół w poszukiwaniu złóż srebra. Ekspozycja górnictwa kruszcowego prezentuje sięgającą średniowiecza historię wydobycia ołowiu, srebra i cynku na ziemi olkuskiej. W Muzeum Regionalnym PTTK można zobaczyć narzędzia, takie jak kopaczki, moździerz do rozdrabniania rudy i sito do jej płukania. Można również obejrzeć drewniany młot, lampy olejowe i karbidowe używane przez górników, a także kamienne odważniki, które służyły do precyzyjnego ważenia. Bogata ekspozycja etnograficzna prezentuje życie codzienne mieszkańców ziemi olkuskiej. Warto zwrócić uwagę na XIV-wieczną rzeźbę Chrystusa Ukrzyżowanego, kolekcję rzeźb ludowych i świątków z przełomu XIX i XX wieku, a także przedmioty codziennego użytku i narzędzia, takie jak żarna, drewniane niecki do wyrabiania ciasta, bogato zdobione skrzynie, gliniane naczynia i kosze plecione z korzeni sosny.

Podziemny Olkusz

Jedną z najnowszych atrakcji miasta Olkusz jest Podziemny Olkusz - dwie trasy turystyczne, które znajdują się w podziemiach dawnego ratusza oraz piwnicach starostwa. W wyniku rewitalizacji Rynku w 2011 roku odkryto liczne relikty minionych epok, w tym podziemia średniowiecznego Ratusza, które częściowo zrekonstruowano. Na podstawie badań archeologicznych powstała multimedialna trasa turystyczna. Pierwsza trasa znajduje się w piwnicach XIV-wiecznego ratusza i prezentuje historię miasta, rozwój terytorialny oraz ważne wydarzenia z historii, a także górnictwo. Interaktywna makieta miasta, ryciny i archiwalne dokumenty na multimedialnych ekranach wzbogacają wystawę. W podziemiach można także zobaczyć replikę urządzenia astronomicznego, które należało do olkuskiego astronoma Marcina Bylicy. Druga trasa znajduje się w podziemiach starostwa, w piwnicach dawnego Kwartału Królewskiego, gdzie mieściły się władze górnicze. Wystawa jest poświęcona historii górnictwa, hutnictwa i mennicy Olkusza. Prezentowane są eksponaty związane z działalnością kopalń, takie jak dawne narzędzia, naczynia gliniane, urządzenia i maszyny. Szczególną atrakcją jest makieta przedstawiająca rozwój kopalń oraz tajemnicza Srebrna Komnata, która opowiada historię srebra sięgającą starożytności oraz historię mennicy olkuskiej. Podziemny Olkusz to fascynująca podróż w czasie, przenosząca nas w przeszłość tego srebrnego miasta, od jego powstania przez rozwój kopalń, wydobycie srebra, cynku i ołowiu, aż po inne istotne momenty z historii Olkusza. Oba szlaki turystyczne są dostępne za pomocą jednego biletu, a zwiedzanie jest możliwe dla osób w każdym wieku oraz jest dostosowane do potrzeb osób niepełnosprawnych. Dołącz do tej fascynującej podróży przez historię i odwiedź Podziemny Olkusz!

Pozostałe muzea w Olkuszu. Odkryj ich różnorodność!

Zwolennicy zwiedzania i odkrywania unikalnych wystaw mają ogromny wybór i mnóstwo możliwości w Olkuszu, ponieważ miasto może poszczycić się kilkoma muzeami o różnych profilach. Oprócz wymienionych wcześniej miejsc, istnieje również możliwość odwiedzenia innych muzeów.

Muzeum Pożarnictwa Ziemi Olkuskiej, działające od 1978 roku, to miejsce nie tylko dla miłośników pożarnictwa. Można tam podziwiać atrakcyjne zbiory sprzętu strażackiego, obejmujące samochody, konne sikawki, hełmy, pasy, topory i mundury z XIX i XX wieku. Na wystawie znajduje się ponad 20 sztandarów, z najstarszym pochodzącym z 1885 roku. W gablotach prezentowane są medale, odznaczenia, stare monety i minerały. Istnieje również oddzielna sala poświęcona pamiątkom związanych z walką o wolność Polski. Muzeum powstało z pasji i kolekcjonerskiej żyłki Stefana Ząbczyńskiego, długoletniego prezesa Ochotniczej Straży Pożarnej w Olkuszu. Dzięki jego determinacji, odwiedzający mają okazję zobaczyć unikalne eksponaty, takie jak samochód gaśniczy z okresu II wojny światowej, nazywany „Jaśkiem”, oraz zabytkowe pompy i sikawki. W zbiorach muzeum znajduje się wiele cennych przedmiotów, takich jak XVII-wieczny dzwon alarmowy, który wcześniej dzwonił w kościele przy klasztorze augustianów. Można również zobaczyć dokumenty, fotografie, sztandary, mundury, medale, broń i osobiste pamiątki olkuskich strażaków.

W odrestaurowanym XIX-wiecznym Dworku Machnickich mieści się fascynujące Muzeum Twórczości Władysława Wołkowskiego. Ten niezwykły artysta konstruował meble z wikliny, trzciny, drewna i sznurka, które można podziwiać w muzeum. Jego prace, znanego jako "Michał Anioł Wikliny", były prekursorskie dla nowoczesnego designu i zostały wyróżnione złotym medalem na Światowej Wystawie Sztuki i Techniki w Paryżu w 1937 roku. Muzeum prezentuje nie tylko meble, ale również "strojeńce polskie" autorstwa Wołkowskiego, czyli duże, barwne makaty i kilimy. W kolekcji znajdują się również patery, portrety i pejzaże wykonane z wikliny, wizerunki bóstw słowiańskich oraz kompozycje poświęcone ważnym wydarzeniom historycznym, takim jak Powstanie Warszawskie, bitwa pod Grunwaldem i odsiecz wiedeńska. Muzeum Twórczości Władysława Wołkowskiego gromadzi także szkice, rysunki i zapiski artysty, który był współtwórcą polskiego rzemiosła wikliniarskiego w okresie powojennym. Jego koncepcja "mieszkania poetyckiego" również znajduje się w zbiorach.

Muzeum Afrykanistyczne w Olkuszu to jedno z najlepszych muzeów w Polsce, prezentujące sztukę i kulturę Czarnego Lądu. Założone zostało w 1971 roku przez Bogdana Szczygła i Bożenę Szczygieł-Gruszyńską, którzy zebrali pokaźną kolekcję afrykańskich eksponatów. Ekspozycja składa się z różnorodnych przedmiotów codziennego użytku, ozdób, maski rytualnych, instrumentów muzycznych, rzeźb i biżuterii. W muzeum zgromadzono eksponaty związane z życiem codziennym plemion Afryki Zachodniej i Środkowej, w szczególności z plemionami Tuaregów, Dogonów, Bambara i Buszongo. Kolekcja obejmuje także fetysze, czyli talizmany o nadzwyczajnej mocy magicznej, oraz ponad 20 afrykańskich fajek wykonanych z tykwy, drewna i kości dzikich zwierząt. Wyróżnikiem muzeum jest autentyczność zgromadzonych przedmiotów. Muzeum Afrykanistyczne w Olkuszu stanowi doskonałą alternatywę dla podróży do Afryki, umożliwiając zapoznanie się z kulturą i sztuką Czarnego Lądu. Kolekcja rozwijała się dzięki darom darczyńców, a także zawiera interesującą kolekcję obrazów namalowanych przez artystów z Demokratycznej Republiki Konga w latach 60. i 70. XX wieku. Podsumowując, muzeum w Olkuszu prezentuje szeroką gamę afrykańskich eksponatów, od przedmiotów codziennego użytku po rzeźby i biżuterię. Zbiorom towarzyszy autentyczność i unikalność. Jest to miejsce, które umożliwia poznanie różnorodności kultur i sztuki Czarnego Lądu bez konieczności podróżowania do Afryki.

Kolekcja Minerałów Ziemi Olkuskiej i Skamieniałości Jury Krakowsko-Częstochowskiej to bogaty zbiór kilku tysięcy eksponatów skupiających się na rudach cynku, ołowiu i towarzyszących im minerałach. Zawiera wartościowe kruszce, minerały i wapienie, pochodzące sprzed 150 milionów lat. Ekspozycja prezentuje także skamieniałości organizmów z pięciu okresów geologicznych, takich jak gąbki, belemnity, koralowce, ramienionogi, małże, jeżowce, liliowce, trylobity oraz fragmenty kręgowców. W kolekcji można znaleźć amonity o imponującej średnicy prawie pół metra, a także skamieniałości Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Dodatkowo, na wystawie towarzyszy prezentacja minerału pirytu, znanego jako "złoto głupców" ze względu na jego podobieństwo do złota. Kolekcja powstała dzięki inicjatywie dziesięciu pasjonatów geologii regionu olkuskiego. Można ją zobaczyć w Miejskim Ośrodku Kultury, znajdującym się przy ulicy Szpitalnej 33, gdzie można przeżyć fascynującą podróż w głąb historii zapisanej w skałach.

Bazylika kolegiacka św. Andrzeja Apostoła

W narożniku rynku znajduje się Bazylika kolegiacka św. Andrzeja Apostoła. To kościół halowy zbudowany na przełomie XIII i XIV wieku, który charakteryzuje się malowidłami ścian i renesansowymi organami autorstwa niemieckiego organmistrza Hansa Hummla oraz jego kontynuatora Jerzego Nitrowskiego. Organy Hummla-Nitrowskiego, zbudowane w latach 1611-1633, są jednymi z najstarszych w Europie i zachowały się w niemal oryginalnym stanie. Wykorzystuje się je podczas Międzynarodowych Olkuskich Dni Muzyki Organowej i Kameralnej, podczas październikowych koncertów oraz Letniego Festiwalu Organowego, który odbywa się w lipcu. W XV wieku do południowej ściany kościoła dobudowano kaplicę św. Anny, a na początku XVII wieku dodano kruchtę oraz renesansową kaplicę Loretańską. Najstarszą częścią kościoła jest prezbiterium. Przed wejściem do kościoła znajduje się ponadczterdziestometrowa dzwonnica, która została zbudowana na początku XX wieku z tego samego kamienia co mury świątyni. Jednym z najcenniejszych zabytków olkuskiej kolegiaty jest gotycki poliptyk z końca XV wieku, który znajduje się w nawie północnej. W prezbiterium znajduje się późnorenesansowy ołtarz główny z obrazami Ukrzyżowania Chrystusa oraz męczeństwa św. Andrzeja Apostoła - patrona bazyliki. Na wschodniej ścianie prezbiterium widoczna jest malowana renesansowa wić roślinna, herb Olkusza oraz orzeł z herbem Wazów.

Baszta w Olkuszu

Baszta w Olkuszu jest historycznym budynkiem, który stanowi fragment systemu obronnego miasta zbudowanego za czasów króla Kazimierza Wielkiego. Mur miejski miał ponad 1100 metrów długości i 9 metrów wysokości i był broniony przez 15 baszt. Baszta została zbudowana w średniowieczu, prawdopodobnie w XIII wieku, jako element fortyfikacji miasta. Oddaje ona atmosferę średniowiecznych obwarowań miejskich, chociaż jest repliką stworzoną w XX wieku. Jest wykonana z białego wapienia, co odzwierciedla styl architektoniczny z XV wieku, kiedy baszta została nadbudowana i zadaszona. We wnętrzu baszty, gdzie znajduje się popularna kawiarnia, można zobaczyć oryginalne fragmenty muru pochodzące z XIV wieku. Baszta w Olkuszu znajduje się w bliskiej odległości od bazyliki św. Andrzeja, która również jest wartym odwiedzenia miejscem.

Zamek Rabsztyn

Tylko kilka kilometrów dzieli malownicze Stare Miasto w Olkuszu od popularnego Zamku Rabsztyn, który jest częścią tzw. Orlich Gniazd. Ta imponująca gotycka budowla powstała w XIII wieku jako królewska warownia. Zamek składa się z majestatycznej wieży obronnej oraz pozostałości murów obronnych i budynków mieszkalnych. Przez wieki był wielokrotnie modyfikowany, ale obecnie przyciąga wzrok jako malownicze ruiny, pociągające miłośników historii i średniowiecznej architektury. Niezapomniane wrażenia można zyskać, wchodząc na wieżę, gdzie rozciąga się taras widokowy, zwiedzając interesującą wystawę i odpoczywając w stylowej kawiarni w podziemiach zamku. Więcej informacji o zamku w Rabsztynie znajdziesz na łamach mojej witryny internetowej. Przygotowałem tam dwujęzyczne wprowadzenie na temat zamku oraz dalsze szczegółowe informacje w formie fotorelacji. Jeżeli zamierzasz uzyskać więcej informacji o tym historycznym miejscu, polecam książkę mojego autorstwa. "Na Szlaku Orlich Gniazd", gdzie znajdziesz obszerne informacje związane z zamkiem w Rabsztynie.

On the Way.....

Mówiąc o szlakach pieszych, chciałbym zamówić Cię na wirtualny szlak wędrowny "On the Way...", na którym znajdziesz wiele miejsc, które miałem okazję odwiedzić podczas moich osobistych wędrówek. Chociaż nie obejmuje on wszystkich miejsc, które odwiedziłem, oferuje fascynujące i różnorodne przystanki. Szlak prowadzi zarówno przez odległe kraje, jak i malownicze okolice, które można podziwiać tuż za oknem. Na każdej podstronie znajdziesz link o nazwie "On the Way", który przeniesie Cię do dalszych miejsc opisanych na stronie. Jeśli wzbudziłem Twoje zainteresowanie taką podróżą, to nadszedł czas, aby ruszyć w drogę.

On the Way....???